Cebimizdeki en küçük banknot, hafızamızdaki en büyük değişimi anlatıyor. Yirmi yılda 5 liranın yaşadığı dönüşüm, raflardan kasaya uzanan uzun bir hikâye.

Son yıllarda fiyatların hızla tırmanması ve dijital ödemelerin yaygınlaşması, “para”ya bakışımızı baştan sona değiştirdi. Tedavüldeki en büyük banknot olan 200 TL ile ne alındığı sık sık konuşuluyor; herkes kaç gram altın ettiğini hesaplıyor. Ama meseleye en küçük banknot üzerinden bakınca tablo daha da çarpıcı hale geliyor. Bir zamanlar 5 TL’lik harçlıkla bakkala koşan çocukların yüzünde aynı hatıralar beliriyor. Market koridorlarında durup geçmişi düşünenlerin sayısı az değil.

Raflardan kasaya: beş liranın alışveriş yolculuğu

2005’te, altı sıfırın atılmasının hemen ardından, en küçük kâğıt paranın alım gücü belirgindi. Üç harfli markete giren biri, bu tutarla birkaç ürünü sepete atıp çıkabiliyordu. Poşetler ücretsizdi, eller dolu dolu eve dönülüyordu. O günlerin fiyatlarıyla, 5 kg’lık unla birlikte küp şeker ve sirke aynı hesaba sığarken; un 2 kg seçilirse yanına fındık kreması ve bir gofret eklemek mümkündü.

2010 kataloğunda artışın hâlâ sınırlı olduğu görülüyordu. Temel gıda üzerinden gidildiğinde, haşlanmış konserve kuru fasulye ile nohut birlikte alınabiliyor, yanına bir şişe sirke eklenip üstüne para üstü bile alınabiliyordu. Poşetin ücretli olmadığı günlerdi. Kasa önünde şaşıran bakışlar yoktu.

2015’e gelindiğinde beş liranın meyve tezgâhındaki karşılığı hâlâ hissediliyordu. Bir kilogram muzla aynı miktarda portakal arasında tercih yapılabiliyor, istenirse bir kilogram narla armut ya da ayva alınıp çıkılabiliyordu. Kısa bir liste yetiyordu. Sepet yine hafif, umut yine yüksekti.

2020 itibarıyla küçük banknotun gücü zayıflamaya başladı. Fındık kreması artık erişilmezdi. Bu tutarla yaklaşık 420 gram tavuk baget alınabiliyor, ya da hazır makarnanın (noodle) üç paketi tercih edilebiliyordu. Kasaya gelindiğinde derin bir iç çekiş duyuluyordu.

2025’te manzara bambaşka. Market kapısından bu parayla girenin seçenekleri neredeyse yok denecek kadar az; atıştırmalık reyonunda yalnızca küçük dolgulu bir bisküviyle çıkmak mümkün. Kısacık bir liste, kısacık bir an. Bir neslin belleğinde yer tutan banknotun hikâyesi burada yavaşlıyor.

Dolar ve altın karşısında beş lira

<p>Kur karşılaştırması tabloyu daha net gösteriyor. 2005 yılı sonunda beş lira yaklaşık 3,7 dolar ediyordu; bugün karşılığı yalnızca 12 cent. Aradaki fark, cüzdanın hissedilen ağırlığını da değiştirdi.

Altın hesabı da aynı şeyi söylüyor. 29 Aralık 2005’te 22 ayar gram altın 22,4 TL seviyesindeydi; yaklaşık beş adet beş liralık banknotla alınabiliyor, üstelik üstü veriliyordu. Günümüzde aynı ayarda bir gram altının güncel satış fiyatı 5.820 TL. Yani yalnızca bir gram için 1.164 adet beş liralık banknot taşımak gerekiyor.