ABD federal idaresi, bütçe çıkmazı nedeniyle gece yarısı kepenk indirdi. Donald Trump liderliğindeki Cumhuriyetçiler ile muhalefetteki Demokratlar ekim ayı ve sonrası için geçici finansman üzerinde ortak zemin bulamadı. Koridorlarda gerginlik, sokakta belirsizlik hissediliyor.

Beyaz Saray Yönetim ve Bütçe Ofisi, fon kesintisinin devreye girdiğini doğruladı ve sorumluluğu karşı tarafa yükledi. Resmî açıklamada, “Demokratların bu sürdürülemez tutumlarını ne kadar devam ettirecekleri belirsiz, bu da kapanmanın süresini tahmin etmeyi zorlaştırıyor” denildi. Kurumlara prosedürlerin derhal uygulanması talimatı iletildi; pek çok birimde hazırlık planları raftan indi.

ABD hükümeti neden kapandı?

BBC Türkçe’nin derlediği tabloya göre, sorun basit: Her iki parti, ekimden itibaren kamu hizmetlerini finanse edecek bir tasarıyı Kongre’den geçiremedi. Senato’da 60 oyluk eşik aşılamadı; Demokratlar bu sayede pazarlık gücünü korudu. Cumhuriyetçiler tarafından getirilen ve sağlık hizmetlerine erişimi zorlaştıracağı savunulan pakete destek verilmedi. Muhalefet, bu kilitlenmeyi sağlık politikası hedefleriyle ilişkilendiriyor.

Talepler net: Milyonlarca kişinin prim yükünü hafifleten ve süresi dolmak üzere olan vergi kredilerinin uzatılması isteniyor. Ayrıca Trump döneminde gündeme gelen Medicaid kesintilerinin geri alınması talep ediliyor. Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri ile Ulusal Sağlık Enstitüleri için önerilen bütçe düşüşlerine de itiraz sürüyor. Daha önce Temsilciler Meclisinden geçen kısa süreli finansman teklifi üst kanatta takıldı.

Kapanış ne zaman gerçekleşti?

Süreç, 30 Eylül Salı gece yarısı (TSİ 06.00) itibarıyla fonların kesilmesiyle kilitlendi ve 1 Ekim Çarşamba, Washington’da 00:01’de resmen yürürlüğe girdi. Ülke, yaklaşık 7 yıl sonra bir kez daha duraksamaya girdi. Son büyük duruş, 2018’in sonunda yaşanmıştı.

Trump, geri dönüşünden bu yana Temsilciler Meclisi ve Senato liderleriyle defalarca görüştü. Ancak CBS News’e “Bu sorunu nasıl çözeceğimizi bilmiyorum” diyerek beklentiyi aşağı çekti. Kamuoyunda tartışmalar sertleşti; sosyal medyadaki yankılar, siyasi atmosferin ne kadar yüklü olduğunu gösterdi.

Bu sefer neden farklı?

Fark yaratan başlık, Beyaz Saray’ın yaklaşımı. Uzun süreli kitlenmeler geçmişte siyasal risk olarak görülürken, yönetim bu kez kamu faaliyetlerinin önemli bir kısmının uzun süre kapalı kalmasına itiraz etmiyor. Yetkililer, duraksamayı kalıcı olarak tasfiye edilebilecek “ikinci derece” kadroları ayıklamak için kullanabileceklerini ima etti. Kısa bir cümle, büyük bir tartışma yaratmaya yetti.

Önceki benzer dönemlerde çarklar yeniden döndüğünde personel ve harcama seviyeleri genellikle eski düzeye yaklaşmıştı. Oysa son 9 ayda masraflar budandı, kadrolar seyreltilerek başkanlık yetkilerinin sınırları zorlandı. Yeni kilitlenme, bu kesintileri hızlandırabilecek bir kaldıraç olarak görülüyor.

Kilitlenmenin olası etkileri

Her kapı kapanmadı. Sınır güvenliği, hastane içi acil tıbbi hizmetler, kolluk faaliyetleri ve hava trafik kontrolü sürecek. Sosyal Güvenlik ve Medicare ödemeleri yapılacak; ancak hak doğrulama ve kart düzenleme gibi bazı işlemler durabilir. Birinci dereceden görevliler çalışmaya devam ederken bir kısmı maaşsız kalacak, ikinci derecedeki kamu personeli ise geçici ücretsiz izne çıkarılacak. Geçmiş örneklerde bu çalışanlara geriye dönük ödeme yapılmıştı.

Gıda yardımı programları, federal kaynaklı okul öncesi eğitim, öğrenci kredilerinin verilmesi ve gıda denetimlerinde yavaşlama bekleniyor. Milli parklarda faaliyetler azaltılabilir ya da tamamen durdurulabilir. Uyuşmazlık uzarsa, ücret alamayan çalışanların işe gelmemesi ulaşımda gecikmeleri artırabilir; uzun süreli bir duraksamanın ekonomide ikincil hasar yaratması muhtemel. Piyasalarda temkinli bir bekleyiş hâkim.

ABD’de bu tür kilitlenmeler ne kadar yaygın?

Son 50 yılda bu tablo şaşırtıcı derecede sık tekrarlandı. Trump’ın ilk döneminde 3 ayrı çıkmaz yaşandı; bunlardan biri 36 gün sürdü ve Ocak 2019’da sona erdi. Sınır duvarı finansmanı o dönemdeki anlaşmazlıkların başlıca nedenlerinden biriydi.

Kongre Bütçe Ofisi (CBO), söz konusu süreçte ekonomik çıktının yaklaşık 11 milyar dolar azaldığını, bunun 3 milyar dolarının kalıcı kayıp olduğunu hesapladı. Ronald Reagan döneminde 8 kısa kesinti görüldü. Bu tür bütçe duruşları, büyük ölçüde Amerikan siyasal mimarisine özgü. Diğer birçok ülkede bütçe oylamaları hükümete güven tazeler; ABD’de ise eşit ve çoğu zaman bölünmüş güç merkezleri uzlaşmayı zorlaştırır.

Şimdi gözler, masada bir uzlaşı çıkıp çıkmayacağında. Zira her saat, belirsizliği büyüten yeni bir sınav anlamına geliyor.