Gereksiz İlaç Kullanımı: Gerçek mi, Gereksiz mi?

Gereksiz ilaç kullanımı ne kadar yaygın dersiniz? Dünya Sağlık Örgütü diyor ki, 60 yaş üstü kişilerin %40’ı her gün beş veya daha fazla ilaç kullanıyor! Bu duruma da tıpta “polifarmasi” diyorlar ve yaş ilerledikçe daha sık rastlanıyor. Açıkçası, gereksiz ilaçlar sadece masraf değil; karaciğer, böbrek ve mideye de ekstra yük bindiriyor. (WHO, 2024)

Türkiye’de yapılan bir araştırmaya göre, 65 yaş üstü bireylerin %22’sinde en az bir ilacın aslında tıbbi olarak gereksiz olduğu tespit edilmiş. En sık gereksiz kullanılan ilaçlar nelermiş peki? Proton pompa inhibitörleri (yani mide koruyucular), düşük doz aspirin, bazı vitamin-mineral takviyeleri ve kas gevşeticiler… (Anadolu Üniversitesi Eczacılık Fakültesi, 2023)

Gereksiz İlaçların Vücuttaki Zincirleme Etkisi

Bir ilacın yan etkisi, bakmışsın başka bir ilacı gerektirebiliyor. Mesela, uzun süreli mide koruyucu kullanan birinde B12 eksikliği gelişirse, bu sefer de B12 takviyesi başlanıyor. O takviye de mide bulantısı yaparsa, bir de bulantı giderici ilaç ekleniyor! İşte bu kısır döngüye de “prescription cascade” (reçete zinciri) diyorlar ve yaşlılarda polifarmasinin en önemli nedenlerinden biriymiş. (Canadian Medical Association Journal, 2023)

İlaçların Gereksiz Hale Geldiğini Gösteren 5 İşaret

1. İlacı ilk başlandığı sağlık sorunu artık yok.
2. İlacın yan etkileri faydasından daha fazla.
3. Daha güvenli bir alternatif mevcut.
4. İlacın etkisi, yaşam tarzı değişikliğiyle sağlanabiliyor.
5. İlacın dozu, yaş ve kilo değişimine göre güncellenmemiş. (British Medical Journal, 2023)

İlaç Bırakma Sürecinde Nelere Dikkat Etmeli?

• Asla kendi kendinize ilaç bırakmayın, aman dikkat!
• Doktorunuzla beraber bir hedef belirleyin: Hangi ilaç, hangi sırayla azaltılacak?
• Yan etkiler veya semptomlar geri dönerse planı hemen gözden geçirin.
• Kan tahlilleri ve tansiyon/şeker ölçümleriyle süreci takip edin.
• Gereksiz ilaç bırakılırken, asıl gerekli tedavilerin aksatılmaması gerekiyor.

Bugün Deneyebileceğiniz 3 Şey

1. İlaç listenizi çıkarın: Hangi ilacı ne zaman ve hangi sebeple başladığınızı not alın.
2. Hemen bir hekim randevusu alın: Listenizi gösterin ve her ilaç için “Hâlâ gerekli mi?” diye sorun.
3. Yaşam tarzı değişikliği hedefi koyun: Mesela reflü için mide koruyucu yerine akşam yemeğini daha erken yiyin, kahve ve asitli içecekleri azaltın.

“Deprescribing” Nedir?

Kelime anlamı olarak “reçeteden çıkarmak” olan deprescribing, gereksiz hale gelmiş veya risk-fayda dengesi bozulmuş ilaçların kontrollü bir şekilde bırakılması süreci aslında. Amaç ne peki? Tedaviyi basitleştirmek, yan etki riskini azaltmak ve yaşam kalitesini artırmak. Bu süreç mutlaka bir hekim kontrolünde yürütülmeli; çünkü bazı ilaçların aniden kesilmesi tehlikeli olabiliyor. (JAMA Internal Medicine, 2023)

En Sık Sorgulanan İlaç Grupları

1. Kolesterol düşürücüler (statinler): Kalp krizi veya felç geçirmiş kişilerde statinler hayati önem taşıyor. Ama sadece “koruma amaçlı” başlanan ve yıllar içinde risk faktörleri azalmış kişilerde gerekliliği tekrar değerlendirilebilir.
2. Mide koruyucular (proton pompa inhibitörleri): Reflü veya mide ülseri tedavisinde kısa süreli kullanılıyor. Ama aylarca, hatta yıllarca kullanımda B12 eksikliği, magnezyum düşüklüğü ve kemik erimesi riski artıyor.
3. Ağrı kesiciler: Kronik ağrı için sürekli non-steroid antiinflamatuvar (NSAID) kullanmak mide kanaması, böbrek hasarı ve tansiyon yükselmesine neden olabiliyor.
4. Vitamin–mineral takviyeleri: Eksiklik yokken uzun süre yüksek doz vitamin almak karaciğer, böbrek veya damar sağlığına zarar verebilir. Özellikle yağda çözünen vitaminlere (A, D, E, K) dikkat etmek lazım, çünkü bunlar vücutta birikiyor.

Yaşam Tarzı Değişiklikleri ile İlaç Azaltma Örnekleri

• Tansiyon: Düzenli yürüyüş, tuz kısıtlaması ve kilo kaybı ile ilaç sayısı ve dozu azaltılabilir, ayarlanabilir.
• Reflü: Akşam yemeğini erken yemek, kafein ve asitli içecekleri sınırlamak, mide koruyucu ihtiyacını ortadan kaldırabilir.
• Kolesterol: Liften zengin beslenme, doymuş yağın azaltılması ve omega-3 alımı, statin dozunun düşürülmesini sağlayabilir.
• Tip 2 Diyabet: Düzenli egzersiz ve düşük glisemik indeksli beslenme ile bazı hastalar tek ilaçla veya ilaçsız devam edebilir. (American College of Lifestyle Medicine, 2024)

YARIN NELERİ MERAK EDİYORUZ?

Balık yağı, zerdeçal, koenzim Q10, probiyotikler… Gerçekten işe yarıyorlar mı? Hangi doğal takviyelerin bilimsel kanıtı güçlü? Plasebo etkisi ile gerçek etkiyi nasıl ayırt ederiz? Ve “doğal” diye düşündüğünüz bazı takviyeler hangi durumlarda zararlı olabilir?

Bu habere emoji ile tepki ver 😮